Op haar eerste werkbezoek als nieuwe minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport bezocht Fleur Agema op woensdag 7 augustus het Elisabeth TweeSteden Ziekenhuis (ETZ) in Tilburg. Een bewuste keuze. Want het ETZ is, samen met het Universitair Medisch Centrum Groningen, aangemerkt als koploper op het gebied van AI en robotisering in de zorg. Minister Agema liet zich in Tilburg bijpraten over de mogelijkheden van AI om het toekomstige personeelstekort in de zorg op te vangen. 

Ook de minister is overtuigd van die kansen, liet ze weten: "Ik geloof echt dat AI een revolutie in de zorg gaat veroorzaken. Mits het veilig, verantwoord en effectief gebeurt natuurlijk. Ik zie AI als een van de oplossingen van het grote personeelstekort. Ik zet alles op alles om deze revolutie zo snel mogelijk te laten plaatsvinden." De minister kondigt dan ook aan met voorrang wet- en regelgeving aan te willen passen om de kansen van AI en robotisering in de zorg te benutten. 

Robots werken al volop in de zorg 

Nieuwe technologie verandert de zorg snel. Vroeger moest voor een hartoperatie bij een patiënt het borstbeen worden geopend. Nu maakt de Da Vinci-robot 3 kleine sneetjes in de borst waar operatie-instrumenten en een 3D-camera door naar binnen kunnen. De hartlongchirurg voert de operatie nog wel uit. Hoe dan ook grote winst, want minimaal invasieve chirurgie is minder ingrijpend voor de patiënt. 

Naast chirurgische robots maakt de zorg inmiddels gebruik van verpleegrobots voor hulp bij dagelijkse taken en basiszorg, zoals medicijnverstrekking en het verplaatsen van patiënten (tilrobots). Verder helpen revalidatierobots bij het herstel na operaties of een beroerte. Diagnostische robots op hun beurt helpen bloedmonsters en radiologische beelden interpreteren en infectierisico's na operaties voorspellen. 

Kunstmatige intelligentie in opkomst 

Behalve robots is kunstmatige intelligentie razendsnel in opkomst binnen de zorg. AI kan administratieve taken overnemen, zoals automatisering van de medische verslaglegging of het beheer van elektronische patiëntendossiers. Dat bespaart ondersteunend en verplegend personeel veel tijd.  

Kunstmatige intelligentie wordt ook toegepast bij de ondersteuning van diagnostische taken en is daar zelfs erg goed in. AI kan patronen ontdekken in grote hoeveelheden data en op basis van risicofactoren ziektes voorspellen zoals diabetes type 2, hartziekten en kanker. 

Vermindering werkdruk belangrijkste drijfveer 

Volgens de AI Monitor Ziekenhuizen 2024 van M&I/Partners, een onderzoek onder 47 vertegenwoordigers van 43 ziekenhuizen, noemt 89% van de deelnemende ziekenhuizen vermindering van de werkdruk nu als belangrijkste drijfveer voor het gebruik van AI. Eerder stond de kwaliteit van zorg in de monitor nog op 1 als reden voor AI-toepassingen.  

Een overgrote meerderheid van de respondenten (93%) verwacht dat AI de komende 5 jaar een positieve impact zal hebben op de ervaring van de medewerkers. Volgens de monitor gebruiken de ziekenhuizen (63%) AI vooral ter ondersteuning van diagnostiek. 

Onderzoek EU-OSHA naar innovatie in de zorg 

Het Europees Agentschap voor Veiligheid en Gezondheid op het werk (EU-OSHA) publiceerde recent een onderzoek naar de nieuwigheden in de zorg: 'Automatisering van cognitieve en fysieke taken in de sector gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening: gevolgen voor de veiligheid en de gezondheid'.   

De studie ziet mogelijkheden om met artificiële intelligentie en robotica risico's op het gebied van veiligheid en gezondheid te beperken. Maar diezelfde studie wijst ook op mogelijke nieuwe risico's. Zoals angst voor baanverlies of een verhoogde blootstelling aan veiligheidsrisico's door overmatige afhankelijkheid van technologie. 

Voor dit literatuuronderzoek bekeken de onderzoekers studies van de afgelopen 5 jaar uit 27 Europese landen en voorbeelden uit toonaangevende landen op het gebied van robotica, zoals Japan, Zuid-Korea en de Verenigde Staten. Uit uiteindelijk 178 bronnen selecteerden zij 10 geautomatiseerde taken, waarvan zij er 5 als 'goede praktijk' hebben benoemd. 

De belangrijkste risico's in de zorg 

Volgens eerder Europees onderzoek (ESENER, EU OSHA 2022) vormen klachten aan het bewegingsapparaat en psychosociale klachten de grootste gezondheidsrisico's in de zorg. De klachten komen door het tillen van patiënten en ongemakkelijke houdingen bij werkzaamheden. En daarnaast door duwen van zware medische apparatuur, repeterende taken en langdurig staan en zitten. Door het mentaal zware werk en de werkdruk loopt zorgpersoneel bovendien een groter risico op stress en burn-outklachten. Ook staan medewerkers bloot aan biologische en chemische risico's.  

Pluspunten AI en robotisering in de zorg 

Nieuwe technologieën kunnen helpen om die risico's te verminderen, concludeert het OSHA-rapport over de gevolgen van automatisering van cognitieve en fysieke taken. Automatisering van zorgtaken kan de werklast draaglijker maken en helpt zorgprofessionals om meer patiënten in kortere tijd te behandelen. Daardoor kunnen zij beter omgaan met de toenemende werkdruk en lopen zij minder kans op een burn-out. 

Ook verminderen robots het risico op klachten aan het bewegingsapparaat aanzienlijk doordat zij zware fysieke taken kunnen overnemen. Automatische mobiele robots (AMR's) die ruimtes in ziekenhuizen desinfecteren, blijken bovendien zeer effectief. Ze verminderen de blootstelling van werknemers aan bacteriën en gerelateerde besmettelijke ziekten. 

Beperkingen AI en robotisering in de zorg 

Bij toepassing van nieuwe technologieën gaat het vooral om het ondersteunen in plaats van vervangen van zorgprofessionals, merken de onderzoekers wel op. AI-systemen hebben nog beperkingen, waardoor professionals de uitkomsten van de technologie moeten monitoren en controleren. Dit toezicht op de technologie kunnen zij als eentonig en belastend beschouwen, stelt het onderzoek.  

Bij sommigen bestaat de zorg dat de automatisering het menselijk contact tussen zorgprofessional en patiënt vermindert. Als technologie administratieve taken overneemt, lijkt er aan de andere kant juist meer tijd te zijn voor waardevolle patiëntcontacten. Maar volgens het literatuuronderzoek is niet duidelijk of de professionals deze vrijkomende tijd ook daadwerkelijk gebruiken om meer tijd te besteden aan patiënten. 

Goede opleiding en training zijn cruciaal 

Geautomatiseerde systemen kunnen helpen de mentale werkbelasting te verminderen, bijvoorbeeld door chirurgen te helpen beslissingen te nemen tijdens operaties. Aan de andere kant kunnen AI-systemen de mentale werkbelasting van werknemers juist verhogen, omdat zorgpersoneel vertrouwd moet raken met de technologie. Goede opleiding en training om te leren omgaan met de nieuwe techniek zijn daarom cruciaal voor zorgprofessionals, luidt een van de aanbevelingen uit het OSHA-onderzoek. 

Met oplossingen ontstaan nieuwe risico's 

Ook is het zaak om zorgprofessionals te betrekken bij het ontwerp en de inzet van technologie om nieuwe veiligheids- en gezondheidsrisico's te voorkomen. Chirurgen die opereren via robots melden nog steeds fysieke pijn en ongemak in hun nek, schouders en rug, vanwege het ergonomische ontwerp van de bedieningsconsole. Het tillen en verplaatsen van patiënten en zware apparatuur spaart weliswaar de ruggen van zorgpersoneel. Maar waar mensen en robots naast elkaar werken ligt mogelijk letsel voor medewerkers op de loer door het risico op botsingen.

Vertrouwen cruciaal voor acceptatie 

Vertrouwen is volgens het rapport cruciaal voor acceptatie van geautomatiseerde systemen door zorgprofessionals en patiënten. Dat vertrouwen groeit naarmate AI-systemen een hoge mate van nauwkeurigheid laten zien en controlesystemen hebben om eventuele onnauwkeurigheden te ontdekken.  

Daarbij is het belangrijk dat zorgprofessionals de uitkomsten van de op AI gebaseerde systemen kunnen begrijpen. Daarnaast is handhaving van de privacywetgeving van groot belang voor vertrouwen en acceptatie, stelt het OSHA-rapport. 

Het rapport bevat, naast de 5 goede praktijken (zie kader), 3 aanbevelingen voor de introductie van AI-gebaseerde systemen en geavanceerde robotica in de zorgsector. Dat zijn: 1) vaststellen van ontwerpnormen, 2) opzetten van een opleidingsprogramma, en 3) opzetten van een monitoringssysteem van op AI gebaseerde systemen. 

Meer weten? Lees het volledige rapport van EU-OSHA